Największa atrakcja roku, czyli zaćmienie Słońca!

Przed nami zaćmienie Słońca! Całkowite, widoczne również w niewielkiej części Europy. To święto miłośników astronomii. Zapraszamy do zapoznania się z informacjami o zjawisku i warunkach jego obserwacji w Polsce.

Cień Księżyca dotknie powierzchni Ziemi w środę 12 sierpnia o 18:57:54 naszego czasu (pierwszy kontakt), by o 19:01:55 być już na planecie całym swoim przekrojem (drugi kontakt). Stanie się to na północnym wybrzeżu Rosji, na granicy Jakucji i Kraju Krasnojarskiego, w wyjątkowo bezludnym obszarze.

Cień przemieszczać się będzie przez Ocean Arktyczny w stronę bieguna północnego, mijając go nieznacznie po azjatyckiej stronie. Wróci na ląd na Grenlandii, biegnąc wschodnim wybrzeżem największej wyspy świata.

Środek zjawiska wypadnie o 19:45:44 na morzu około 100 kilometrów na zachód od Islandii. Faza całkowita potrwa tu 2 minuty i 18 sekund, a szerokość pasa zaćmienia wyniesie 294 kilometry. Zaćmienie całkowite będzie widoczne w Reykjaviku i innych miastach na zachodnim wybrzeżu wyspy.

Poruszając się dalej na południe, cień przez Ocean Atlantycki podąży ku Europie. O 20:26:37 wkroczy na Półwysep Iberyjski (pomiędzy A Coruną i Gijon) i przetnie na wskroś Hiszpanię (zahaczając o mikroskopijny fragment północno-wschodniej Portugalii). Zjawisko będzie widoczne między innymi w A Corunie, Gijon, Santander, Leon, Bilbao, Burgos, Valladolid, Guadalajarze, Logrono, Saragossie, Walencji i Tarragonie. Cień zakpi nieco z hiszpańskiej stolicy. Zaćmienie całkowite nie będzie widoczne w centrum miasta, ale można je będzie obserwować z położonego na północnym wschodzie portu lotniczego Madryt-Barajas. Poniższa mapa przedstawia trasę cienia Księżyca przez Hiszpanię. Można na niej zobaczyć, że Barcelona, drugie co do wielkości miasto Królestwa, również nie będzie mieć szczęścia.

Po przecięciu kontynentu cień wróci na morze (tym razem Śródziemne) i obejmie swoim zasięgiem Baleary. Opuszczanie powierzchni Ziemi nastąpi między Majorką, Sardynią i libijskim wybrzeżem Afryki od godziny 20:30:01 (trzeci kontakt) do 20:33:57 (czwarty kontakt). Prezentowana mapa pokazuje, w jaki sposób cień przetnie Europę. Link do mapy podajemy w końcowej części artykułu.

Całkowite zaćmienie Słońca to w danym miejscu zawsze bardzo krótkie zjawisko. Im bliżej środka pasa zaćmienia, tym ten czas jest dłuższy. W Reykjaviku faza całkowita potrwa 52 sekundy, w Burgos 104 sekundy, w Saragossie 83 sekundy, a w Walencji 59 sekund.

W czasie fazy całkowitej zobaczyć można czarny okrąg Słońca (a jednocześnie Księżyca) i rozciągającą się wokół niego koronę słoneczną, czyli zewnętrzne części atmosfery gwiazdy. Zwykle obserwować można także protuberancje, gigantyczne wyrzuty plazmy słonecznej. Wokół obserwatora szybko robi się ciemno, a na niebie dostrzec można najjaśniejsze gwiazdy i planety. Tym razem w oczy rzucać się będzie przede wszystkim Wenus świecąca na wysokości 14 stopni nad południowo-zachodnim widnokręgiem. Dwie poniższe ilustracje (wykonane programem Stellarium) to symulacja wyglądu Słońca i zachodniego horyzontu w czasie fazy całkowitej w Saragossie. 

Zaćmienie częściowe, czyli wędrówka księżycowego półcienia po powierzchni Ziemi, będzie trwać od 17:34:01 do 21:57:48. Swoim zasięgiem obejmie on znacznie większy obszar i znacznie więcej krajów. Wszędzie tam, gdzie padnie półcień, nastąpi zaćmienie częściowe. Na naszym kontynencie będą to państwa Półwyspu Skandynawskiego, Europa zachodnia i południowa (wraz z Polską), zachodnia Ukraina, zachodnia Rumunia, kraje byłej Jugosławii, w Afryce - Tunezja, Algieria, Mali, Liberia oraz kraje położone dalej na zachód, a po drugiej stronie Atlantyku - Kanada oraz północne i północno-wschodnie Stany Zjednoczone.

Omówimy teraz warunki widoczności zaćmienia w największych polskich miastach.

Miasto                                    początek         h          maksimum      h          faza                 zachód
Warszawa (Varso Tower)      19:14:40          6,6       20:06:02          -0,7      83,2%              20:07
Łódź (Hi Piotrkowska)           19:15:45          7,3       20:07:22          -0,3      83,8%              20:12
Kraków (Unity Tower)            19:18:20          6,1       20:09:37          -1,6      80,5%              20:05
Wrocław (Sky Tower)             19:17:19          8,3       20:09:19          +0,6     84,8%              20:20
Poznań (Collegium Altum)     19:15:12          9,0       20:07:23          +1,4     83,9%              20:24
Szczecin (Hanza Tower)        19:13:49        10,8       20:06:37          +3,2     83,9%              20:37
Gdańsk (Olivia Star)              19:11:37          9,0       20:03:44          +1,8     82,4%              20:24

W kolejnych kolumnach podano: miasto, godzinę początku zjawiska, wysokość Słońca nad horyzontem w tym momencie, godzinę maksimum zaćmienia, ponownie wysokość nad horyzontem, maksymalną fazę zaćmienia (procent zakrytej powierzchni Słońca) oraz godzinę zachodu gwiazdy. Ujemna liczba w piątej kolumnie oznacza, że maksimum zjawiska będzie mieć miejsce krótko po zachodzie Słońca.

Średnica kątowa tarczy słonecznej to około 0,5 stopnia. Daje to wyobrażenie, co oznacza, że gwiazda dzienna znajduje się na wysokości 5 stopni (10 swoich średnic).

Generalnie, im dalej na zachód i południowy zachód, tym warunki do obserwacji lepsze.

Dwie kolejne ilustracje (wykonane programem Stellarium) to wygląd tarczy Słońca i jej położenie względem widnokręgu w chwili maksymalnej fazy zjawiska. Rysunki sporządzono dla Łodzi i Wrocławia.

Nie bez powodu obliczenia zostały wykonane dla wysokich budynków w każdym z miast. Zjawisko zajdzie późnym popołudniem i jego obserwacje będą wymagały otwartego widoku w kierunku zachodnim i północno-zachodnim. Warto wcześniej przestudiować mapę okolicy i takie miejsce znaleźć.

Obserwacje warto prowadzić także ze szczytów górskich. Trzeba jednak pamiętać o lokalnych przepisach (zakazach poruszania się po zmroku w niektórych parkach narodowych) i zasadach bezpieczeństwa (latarka, odpowiedni strój). Można się spodziewać, że na wierzchołku Babiej Góry spotkamy wielu obserwatorów (park narodowy, ale można chodzić w nocy).

Dobrym miejscem do obserwacji będą też bałtyckie plaże, ale tylko na zachód od Jastrzębiej Góry (molo w Sopocie i plaża w Chałupach to bardzo zły pomysł).

Ważne ostrzeżenie dotyczące odpowiedniego zabezpieczenia wzroku! Blask Słońca, nawet świecącego nisko nad horyzontem, może być szkodliwy dla oczu, wywołać ich poważne uszkodzenie. Nigdy nie należy patrzeć na tarczę słoneczną ani gołym okiem ani tym bardziej korzystając z przyrządów astronomicznych bez odpowiedniego filtru (jeśli macie dyskietkę albo zwykłe okulary przeciwsłoneczne, to NIE SĄ one dobrym zabezpieczeniem). Wyjątek stanowi faza całkowita zaćmienia. Wtedy obserwacje bez zabezpieczenia nie są groźne. Należy zawczasu zdobyć odpowiedni filtr. Więcej na temat bezpośrednich obserwacji przeczytać można tutaj:

https://deltaoptical.pl/blog/jak-bezpiecznie-obserwowac-slonce

Alternatywną metodą podziwiania Słońca (nie tylko w czasie zaćmień) jest rzutowanie obrazu gwiazdy na ekran za pomocą teleskopu lub lornetki (projekcja okularowa). Również ten sposób opisany jest w cytowanym artykule.

Na koniec kilka linków do stron poświęconych nadchodzącemu zjawisku:

Katalog zaćmień Słońca z możliwością wygenerowania mapy zjawiska:
http://xjubier.free.fr/en/site_pages/solar_eclipses/5MCSE/xSE_Five_Millennium_Canon.html

Mapa wygenerowana dla 12 sierpnia 2026 roku:
http://xjubier.free.fr/en/site_pages/solar_eclipses/xSE_GoogleMap3.php?Ecl=+20260812&Acc=2&Umb=1&Lmt=1&Mag=0&Lat=39.46237&Lng=-0.36422&Zoom=8&LC=1

Stara strona NASA. Agencja podaje, że to nieaktualna wersja serwisu. Trudno się z nią jednak rozstać po ponad ćwierć wieku korzystania:
https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF

Nowa wersja strony NASA:
https://science.nasa.gov/eclipses/future-eclipses/total-solar-eclipse-on-august-12-2026/

Zachęcamy do obserwacji i fotografowania zjawiska! Wszystkim miłośnikom astronomii (w Polsce i poza nią) życzymy pięknej pogody i wielu wrażeń.

Michał Matraszek