Pożegnanie z Saturnem i Neptunem, czyli niebo w lutym 2026 roku

Zapraszamy do lektury tekstu o nocnym niebie w nadchodzącym miesiącu. Zobaczymy na nim Jowisza, a wytężając wzrok - także Saturna i Urana. Warto również "zapolować" na Merkurego.

1 lutego Słońce wschodzi o 7:21, a zachodzi o 16:30. W ostatnim dniu miesiąca świeci nad horyzontem od 6:30 do 17:20. Dzień wydłuża się zatem o 101 minut (obliczenia wykonano dla Łodzi). Dodajmy jeszcze, że tarcza słoneczna przemierza w lutym konstelacje Koziorożca i Wodnika.

Dni wydłużają się, a noce skracają. Wciąż są jednak na tyle długie, że w ich trakcie niebo ulega znacznym zmianom (obracając się wokół Gwiazdy Polarnej przeciwnie do ruchu wskazówek zegara). Na jego podziwianie wybierzemy się w ciemną noc w połowie miesiąca. Przyjrzymy się układowi gwiazdozbiorów dwie godziny po zachodzie Słońca i dwie godziny przed jego wschodem.

Znajdźmy zatem miejsce z ciemnym niebem około godziny 19:00. Nad północnym horyzontem zobaczymy (jak zawsze) niebo okołobiegunowe. Tworzą je gwiazdy zakreślające wokół bieguna niebieskiego (czyli mniej więcej Gwiazdy Polarnej) okręgi o tak małych promieniach, że nigdy nie chowają się pod horyzontem. Trzy najbardziej charakterystyczne gwiazdozbiory okołobiegunowe to Wielka Niedźwiedzica (widoczna wieczorem w lutym w kierunku północno-wschodnim), Mała Niedźwiedzica (znajdująca się na północy) oraz Kasjopeja (na północnym zachodzie). Nad wschodnim widnokręgiem ukazuje się zodiakalny Lew (z niebieskawym Regulusem, swoją najjaśniejszą gwiazdą). W kierunkach południowo-wschodnim i południowym podziwiać możemy niebo zimowe (Oriona, Bliźnięta, Byka, Wielkiego Psa, Małego Psa). Bardziej szczegółowo omówiliśmy tę część firmamentu w tekście o zjawiskach styczniowych. Kierując wzrok na południowy zachód, dostrzeżemy Wieloryba. W tej konstelacji znajduje się Mira Ceti, gwiazda zmienna znana z ogromnych wahań blasku. Zmienia się on od +2 do +10 magnitudo z okresem około 331 dni. W maksimum jasności gwiazda jest ponad 1500 razy jaśniejsza niż w minimum. W lutym 2026 roku jasność gwiazdy wyniesie około +3,5 wielkości gwiazdowej i będzie powoli wzrastać. Spójrzmy na koniec na zachód, aby zobaczyć gwiazdozbiory nieba jesiennego: Andromedę, Pegaza, Barana i Perseusza, a następnie wysoko nad głowę, gdzie błyszczy Kapella, najjaśniejsza gwiazda Woźnicy i jedna z najjaśniejszych na niebie. Zimowe niebo przecięte jest wstęgą Drogi Mlecznej biegnącą od południowego wschodu przez zenit po północny zachód.

Idziemy ponownie na dwór (lub na pole, byle pogoda była ładna) około godziny 5:00 i znowu kierujemy wzrok na północ. Zobaczymy tam Mały Wóz z dyszlem zwróconym w dół. Po przeciwnej stronie Gwiazdy Polarnej (bardzo nisko nad widnokręgiem) odnajdziemy 5 gwiazd o podobnej jasności ułożonych w kształt litery W. To Kasjopeja, jeden z najbardziej charakterystycznych gwiazdozbiorów okołobiegunowych. Chociaż trwa zima i nocą bywa bardzo zimno, na wschodzie i północnym wschodzie widać już gwiazdy i konstelacje... Trójkąta Letniego: Wegę w Lutni, Deneba w Łabędziu i Altaira w Orle. Niebo południowo-wschodnie zajmują konstelacje nieba wiosennego - m.in. Herkules i Wężownik. Nisko na południu świeci czerwony Anatares (w Skorpionie), a ponad nim Korona Północna i Wolarz (tu znajdziemy Arktura, jasną, czerwonawą gwiazdę). Kolejne charakterystyczne gwiazdozbiory zodiakalne, Lwa i Pannę, odszukamy w kierunku południowo-zachodnim i zachodnim. Kończąc nasz obrót wokół pionowej osi, popatrzmy na północny zachód, żeby zobaczyć rozległą Wielką Niedźwiedzicę, a w niej Wielki Wóz sięgający dyszlem aż do zenitu. Droga Mleczna nie jest już tak efektowna jak w czasie wieczornych obserwacji. Jej łuk wznosi się na około 40 stopni ponad wschodni widnokrąg.

Fazy Księżyca w lutym: pełnia 1 lutego o 23:09, ostatnia kwadra 9 lutego o 13:43, nów 17 lutego o 13:01 i pierwsza kwadra 24 lutego o 13:28. W czasie nadchodzącego nowiu dojdzie do obrączkowego zaćmienia Słońca. Będzie ono widoczne na południowej części Oceanu Indyjskiego i Antarktydzie, a maksymalny czas trwania fazy obrączkowej wyniesie 140 sekund. Trudno chyba wyobrazić sobie warunki mniej sprzyjające obserwacjom. Fazę częściową zjawiska zobaczą obserwatorzy na południu Afryki (na Madagaskarze, w Mozambiku, Zimbabwe, RPA, Botswanie) i południowym skrawku Ameryki Południowej (w Argentynie i Chile).

Omówimy teraz warunki do obserwacji planet.

19 lutego maksymalną wschodnią elongację (wynoszącą 18 stopni) osiągnie Merkury. Czy da się go zobaczyć? Warto spróbować. Około godziny 18:00 (czyli 60 minut po zachodzie Słońca) planeta znajdzie się 7 stopni ponad zachodnim horyzontem. Niewielką pomocą w poszukiwaniach będzie tego wieczora Księżyc w fazie 5% świecący 8 stopni od planety (wyżej i nieco w lewo). W czasie maksymalnej elongacji jasność Merkurego wyniesie ok. -0,4 wielkości gwiazdowej. Dodajmy jeszcze, że w lutym planeta świeci kolejno w Koziorożcu, Wodniku i Rybach.

Warunki do obserwacji Wenus (świecącej w Koziorożcu, a potem w Wodniku) poprawiają się, ale wciąż są bardzo trudne. Po styczniowym złączeniu górnym planeta powoli wynurza się z blasku słonecznego. Jednak nawet w ostatnim dniu lutego jej odszukanie będzie wyzwaniem. 40 minut po zachodzie Słońca (czyli o 18:00) wzniesie się na niecałe 4 stopni ponad zachodni horyzont. Ułatwieniem w próbach dostrzeżenia Wenus może być jej znaczna jasność wynosząca -3,9 magnitudo.

Również w Koziorożcu i Wodniku w lutym przebywa Mars. Jego obserwacja jest jednak niemożliwa, gdyż planeta wschodzi zaledwie kilka minut przed Słońcem.

Jowisz rzuca się w oczy od razu po zapadnięciu zmroku i świeci prawie do rana w konstelacji Bliźniąt z jasnością -2,5 wielkości gwiazdowej. Jego żółtawego, spokojnego blasku (pozbawionego charakterystycznego dla gwiazd migotania) nie da się przeoczyć. Jaśniejszy od planety może być jedynie Księżyc (o ile jest widoczny). Obserwacje warto prowadzić szczególnie w noce 26/27 lutego i 27/28 lutego. Planeta utworzy wtedy ciekawą konfigurację ze zmierzającym do pełni Księżycem oraz Kastorem i Polluksem - najjaśniejszymi gwiazdami Bliźniąt.

Bardzo pogarszają się warunki do obserwacji Saturna, który przebywa w Rybach i świeci blaskiem około +1 magnitudo. 1 lutego półtorej godziny po zachodzie Słońca (około 18:00) planeta znajdzie się 23 stopnie nad południowo-zachodnim widnokręgiem, a 28 lutego w podobnych warunkach oświetleniowych - już tylko 3 stopnie nad zachodnim horyzontem (dostrzeżenie Saturna w tych warunkach będzie bardzo trudne). 19 lutego dojdzie do złączenia Księżyca w fazie 6% z szóstą planetą Układu Słonecznego.

Uran znajduje się w Byku, niedaleko gromady otwartej Plejady, a jego jasność to +5,8 magnitudo (w idealnych warunkach może być dostrzeżony gołym okiem, zawsze warto jednak korzystać z lornetki). Warunki do jego obserwacji są wciąż dobre, chociaż do ich prowadzenia należy wybrać raczej bezksiężycowy, ciemny wieczór. W połowie miesiąca około 20:00 planeta świeci na wysokości 48 stopni w kierunku południowo-zachodnim. Załączona mapa (wykonana programem Stellarium) powinna ułatwić dostrzeżenie Urana. 

Ostatnia z planet (Neptun) znajduje się w Rybach, zaledwie 1 stopień od Saturna. Ze względu na niewielki blask (+7,8 magnitudo) i niskie położenie nad południowo-zachodnim widnokręgiem jej dostrzeżenie jest praktycznie niemożliwe (pozostanie takie przez kilka miesięcy).

Wspomnimy jeszcze o złączeniach Księżyca z jasnymi gwiazdami.

Do pierwszego z nich dojdzie 3 lutego. Około godziny 5:00 prawie pełny Księżyc znajdzie się zaledwie 0,5 stopnia od Regulusa. Ze względu na ogromną różnicę jasności, dostrzeżenie gwiazdy tak blisko tarczy Srebrnego Globu może być dość trudne. Warto jednak spojrzeć na tę parę przed wschodem Słońca.

11 lutego, również przed świtem, warto zobaczyć oświetloną w jednej trzeciej tarczę Księżyca znajdującą się zaledwie 1,5 stopnia od Antaresa (najjaśniejszej gwiazdy Skorpiona). Tym razem w obserwacjach przeszkodzi nie oślepiający blask Księżyca, a niewielka wysokość obu ciał niebieskich nad horyzontem (ok. godziny 6:00 będzie to zaledwie 9 stopni).

25 lutego około 19:00 warto popatrzmy na Księżyc raz jeszcze i zaledwie 40 minut kątowych od niego odnajdźmy gwiazdę Elnath, drugą co do jasności w Byku.

Zachęcamy do obserwacji w lutym!

Michał Matraszek